Via con Locina

De roterende eetzaal van keizer Nero.

Zo af en toe wordt er weer eens een opgraving gedaan. Dit keer hebben archeologen een (mogelijke)vondst gedaan van de roterende eetzaal van Nero. Dit tijdens het werken aan een waterleiding (of waterkundig onderzoek).

Nero was een Romeinse keizer in de 1e eeuw na Chr. Hij is vooral bekend om de blaam die hij de christenen trof door hen de schuld te geven van een brand die hijzelf (wellicht pyromaan) had aangestoken in Rome. Hij is bekend van o.a. Tacitus en Svetonius. Svetonius schreef bijvoorbeeld ook dat Nero van flinke feestjes hield en dat hij graag zichzelf in het showlicht wierp om nog eens een mooie voorstelling te geven (hoewel die performances volgens dezelfde schrijver niet door iedereen werden gewaardeerd). Ook meld Svetonius van een roterende eetzaal. Het huis van Nero, waar hij een groot gouden beeld van zichzelf had staan, de Domus Aurea, is al langer te bezoeken.

Een italiaanse archeoloog Eugenio la Rocca, geinterviewd door een italiaans on-line magazine beweert allereerst dat er bewijs is dat er naast het verhaal van de roterende eetzaal in Svetonius' boek, ook daadwerkelijk bewijs (bronnen) zijn van de opdracht tot de bouw/constructie van deze zaal, een zekere Severo en Celere zouden de opdracht hebben gekregen. Jammer is dat er geen verwijzing naar bronnen zijn in het magazine, dus dit bewijs valt niet te verifieren. De corriere romano heeft vernomen van een archeoloog dat de kamer roteerde, aangestuurd door een watermolen. De opgraving is gedaan op het Palatijn, één van de 7 heuvels waarop Rome is gesitueerd. De 'directrice van het Palatijn' (mooi dat die functie er is) houdt toezicht. Voor verder onderzoek is 200.000 euro uitgetrokken.

Er is wel al onderzoek gedaan naar de datering, maar van wat precies is me onduidelijk. Als ik de verschillende sites bekijk met nieuws over de vondst, krijg ik elke keer andere foto's te zien van 'ronde dingen'. Waar gaat het nu precies over?

Nou is archeologie sowieso een hypothese-gevoelig, onzekere wetenschap die floreert in mogelijkheden. Ik hoop dat één van de sites me verslag gaat doen over hoe het geld wordt omgezet in een voorlopige conclusie. Maar daar moeten we nog even op wachten denk ik.

Enrico Berlinguer en het communisme dopoguerra

Enrico Berlinguer was voorzitter van de communistische partij in de jaren '60 en '70. Hoewel hij halverwege de jaren 70 afstand deed van het revolutionaire communisme en toch leek te kiezen voor de sociaal democratie bleef het de communistische partij. Hij liep hiermee toch voor op de glasnost  en de Wende. Een welgevleugelde uitspraak van de vader van Berlinguer was: 'Io sono contrario al requisito di qualsiasi titolo di studio per la professione di giornalista, perché considero questo come una discriminazione assurda, una discriminazione di classe, contraria alla libertà di stampa e alla libera espressione delle proprie opinioni '; oftewel: journalisten hoeven geen diploma's te hebben, iedereen moet zijn mening kunnen uiten. Hetgene waar Enrico Berlinguer zelf het meeste trots op was was dat hij nooit afstand heeft gedaan van de idealen uit zijn jeugd.

Wel kwamen sommige compromissen aan de sociaal democratie nádat Chroetsjev afstand had genomen van de grote leider Stalin, waaraan ook Berlinguer lange tijd zijn steun had betuigd. In de jaren 70 erkende hij de NAVO, iets wat de SP in Nederland pas onlangs heeft gedaan. Anderzijds koos hij partij tegen de oorlog in Vietnam, voor de studentenbeweging in 68. Het lijkt een enigszins ouderwets politicus; die politiek en macht alléén noodzakelijk acht om idealen te verwezenlijken. Eind jaren 70 werd hij met argusogen bekeken door zowel de Sovjet als door de Amerikanen. Het was de tijd van de Koude Oorlog. Hij koos een eigen lijn, die zowel pragmatisch als idealistisch was. Dit wordt in Italie het 'compromesso storico' genoemd. Toen hij eind jaren 70 koos voor onderhandelingen met de Christenen om zo mogelijk mee te kunnen regeren, werd dit idee verijdeld door de extreem linkse Brigade Rosse, die de leider van de DC, Aldo Moro vermoordden.

Hierna brak een lastige periode aan waarin de PSI, de socialistische partij van Craxi, de macht greep. Craxi bleek later een mafioso, of in ieder geval is die suggestie gewekt; een ander verhaal. Craxi wilde in ieder geval niet samenwerken met de communisten en vanaf die tijd was de communistische partij een aflopende zaak. Oude partijen van de jaren '60 en '70 zijn vervangen door nieuwe. Op plaatsen waar vroeger de PCI heerste, heerst nu de PD, op plaatsen waar de Democrazia Christiana heerste, heerst nu de PdL.

Canossa, Mathildische initiatieven en de 10 geboden voor de automobilist

Ik ben begonnen aan het boek 'De gang naar Canossa' van Tom Holland. In Canossa ging Hendrik IV de paus om vergiffenis te smeken. Canossa ligt in Reggio Emilia en in de burcht die daar ligt vond dus een belangrijk moment plaats in de investituursstrijd; een strijd om de macht tussen paus en keizer, geestelijke en wereldlijke macht. Klik hier voor een recensie van het boek.

Het kasteel werd gesticht door de Longobarden in de 10e eeuw. Later woonde Mathilde in de burcht en zij heerste over een groot deel van de regio en was daarmee een belangrijk figuur voor Middeleeuws Italie. De paus en de keizer hadden een tijdje ruzie, en de paus had Hendrik uit de kerk gezet. Maar Hendrik besefte dat de steun van de keizer toch wel handig zou zijn in de politiek, dus ging hij naar Canossa, waar de paus toen verbleef, om de keizer vergiffenis te vragen. Dat kreeg hij. Later kregen ze echter weer mot en toen heeft Matilde het opgenomen voor de paus. Ook ving ze de vrouw van Hendrik op, die bij hem weg liep vanwege 'seksuele uitspattingen' volgens Wikipedia Italia.

Deze winter was er een tentoonstelling over Matilde en Canossa in Reggio Emilia. Leuk vind ik het dat er vanalles wordt vermeld over 'matildische initiatieven', en 'matildische wandelingen' op de site van de tentoonstelling. Creatief woordgebruik.

Interessant is ook de feministische kant van de geschiedenis. Zo meld de website www.terredimatilde.it dat Matilde zowel verguist (ze zou de minnares zijn van de paus) als verheerlijkt werd (bijv. als dochter van Petrus). Ze heeft altijd mannen nodig gehad om haar gebied veilig te stellen, wat ze bijvoorbeeld deed door te trouwen.

Er is nog een andere site over Canossa: www.ilperdonodicanossa.it. Deze site richt zich specifiek op de vergiffenis van de paus aan Hendrik. Je kunt ook doorklikken naar 'vergeving' en dan begint de tekst over vergiffenis en wat Mandela daar over heeft gezegd. Dan worden er de verschillende historische vormen van vergeving naar voren gehaald, uit verschillende situaties waarin de paus vergiffenis schonk. Voor studenten van de priesteropleiding denk ik. Ook kun je op die site de tien geboden vinden voor een automobilist, handig als je op weg bent naar Canossa:

  I. Non uccidere.
  II. La strada sia per te strumento di comunione
         tra le persone e non di danno mortale.
  III. Cortesia, correttezza e prudenza ti aiutino
         a superare gli imprevisti.
  IV. Sii caritatevole e aiuta il prossimo nel bisogno,
        specialmente se è vittima di un incidente.
  V. L'automobile non sia per te espressione
       di potere, di dominio e occasione di peccato.
  VI. Convinci con carità i giovani, e i non più tali,
      a non mettersi alla guida quando non sono
       in condizione di farlo.
  VII. Sostieni le famiglie delle vittime di incidenti.
  VIII. Fa' incontrare la vittima e l'automobilista
         aggressore in un momento opportuno, affinché
        possano vivere l'esperienza liberatrice del perdono.
  IX. Sulla strada tutela la parte più debole.
  X. Senti te stesso responsabile verso gli altri.

Ik vind vooral 2 erg mooi. What can i say? Het is een christelijk land!

"La traviata" van Verdi

Gisteren was hij in de stadsschouwburg Utrecht. Een uitvoering van Stichting Internationale Opera Produkties. Klik hier voor meer info. Verdi staat bekend als lichtvoetig. Zijn hoofdrolspeelster in deze opera is dan ook een prostituee die verliefd wordt en haar leven wil beteren. In de meest bekende acte wordt geproost. Klik hier om dat te bekijken. Mooi hoor!

Het is grappig om er over na te denken wat de beweegredenen van mensen waren 2 eeuwen geleden om wel/niet een relatie te beginnen. Doen mensen nu moeilijk over: kan ik het combineren met mijn bindingsangst of met mijn baan, destijds ging het vooral over de sociale verhoudingen. Dat wil zeggen: dat Violetta niet met Alfredo kan zijn omdat zij als voormalige prostituee een smet is voor de aanstaande man van de zus van Alfredo, lijkt ons misschien vergezocht. Van de andere kant; als je broer je voorstelt aan zijn prostituee zijn de meeste mensen op zijn minst nieuwsgierig.

Waar de Italianen hun lichtvoetigheid vandaag halen, dat is in ieder geval ineens te verklaren. Verdi is toch wel ook een nationale held. Hij leefde in de tijd van de Risorgimento (de Italiaanse eenwording rond 1870) en nam plaats in het eerste nationale kabinet.

Kunstverschil, geen cultuurverschil.

Als god niet had bestaan, dan had men hem uitgevonden. Zo is het Christendom ook uitgevonden. Jezus was een goede man, maar de rituelen en dogma's zijn vooral het werk van figuren uit de 3e tot 6e eeuw. Toen zijn er enkele belangrijke vergaderingen gehouden, concilies geheten, die bepaalden dat Jezus hetzelfde is als de Heilige Geest en de Vader. Of wat de functie van Maria is.

Een belangrijke rol daarin speelde Ambrosius. Ambrosius was gouverneur in Milaan, maar toen hij op een dag aanwezig was bij een religieus debat, haakte hij daar zo goed op in, dat hij staande voet werd bevorderd tot bisschop. Ook heeft Ambrosius veel werken geschreven over 'maagdelijkheid'. Nog zo'n belangrijk thema van de katholieke kerk. Korte tijd nadat Ambrosius stierf in de 4e eeuw na Chr. is men begonnen aan de Dom in Milaan, een kerk waar de aartsbisschop van Milaan nog steeds zijn zetel heeft.

Aan die kerk is verschillende eeuwen gewerkt. De meest bekende leiders van de stad tussen 1300 en 1600 waren de Visconti's en de Sforza's. De Visconti's waren een adellijk geslacht, wat niet wil zeggen dat ze hun vijanden altijd heel netjes doodden. Bovendien was alles te koop in Italie, ook een adellijke titel. De Sforza's waren echte militanten, die via militaire staatsgrepen lang de regio in de hand hebben gehouden. In die periode was Milaan in continue strijd met Frankrijk, Venetie, Florence, Genua en de Pauselijke staten.

Bisschop in die tijd was Borromeo, die de architect Pellegrino inhuurde om voor hem de kerk te vernieuwen. De stijl van de Late Renaissance wordt het Manierisme genoemd. Wil je meer weten over kunstgeschiedenis dan raad ik altijd aan het een Italiaanse kunsthistoricus te vragen, want zij zijn kampioenen in het gebruiken van een veelzijdig, fantastisch, divers, gekleurd, professioneel, terminologisch -deterministisch vocabulaire voor het uitdrukken van stijl en vakmanschap. Het zijn woordkunstenaars. Voor mij zijn kunsthistorische verhaaltjes over stijl moeilijker te lezen dan een middeleeuws vers van Dante. Wat betekent bijv. 'La tensione tra regola e licenza', 'notevole competenza lessicale', ' la università de' casamenti',  Ik begrijp er niks van. 

Spelen rond het graf

In Rome is aan de Via Flaminia de tombe gevonden van een zekere Macrinus, onderdaan van het Romeinse Rijk en al enkele luttele eeuwen geleden ten grave gebracht. Dat dit dé man is, waar de film 'The gladiator' zich op baseert is nergens terug te vinden, maar er wordt al gesproken over de constructie van een museum met dat thema rond die plek: http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2008/10/16/era-la-tomba-del-gladiatore-il-mausoleo.html. Goed voor de economie.

Wel is bekend dat Macrinus diende onder Aurelius. Aurelius was de filosoof-keizer en dacht altijd diep na voordat hij stoicijns een oorlog begon. Daarom liet hij ook zijn baard staan. Om gewetensbezwaren te voorkomen stuurde hij zijn halfbroertje Lucius Verus naar het verre Oosten. Gladiatoren vochten in grote stadions, en hun dood kwam ten goede aan de welvaart en amusement van de stad. Niet alleen slaven en krijgsgevangenen werden gedwongen tegen olifanten te vechten, maar ook christenen werden voor de leeuwen geworpen.

Maar over Macrinus heb ik vooralsnog niet meer weten te vinden. Desalniettemin zijn alle kranten er als de kippen bij. Terwijl het epigrafisch bewijs (van teruggevonden inscripties) hem helemaal niet in verband brengt met de gladiatoren: http://adrianmurdoch.typepad.com/my_weblog/2008/10/marcus-nonius-m.html

Politiek in de jaren 90. De film van Sorrentino

Nu er in Duitsland een film uit is over de RAF gingen mijn ideeen naar de film van Sorrentino die in mei dit  jaar uitkwam. Ik wil hem alsnog even laten passeren, omdat ik historische films zo fantastisch vind. Het verhaal van 'Il divo' gaat met name over Andreotti, de man van de Democrazia Christiana, waar ik het al eens eerder over heb gehad. (Moddergooien en sterallures). In de jaren 90 is deze politieke partij uiteindelijk uit elkaar gevallen, nadat ze bij de operatie Schone Handen, die Italie van de mafia moest verlossen, teveel met de mafia in verband werd gebracht.

De leider van de Democrazia Christiana was Andreotti, en van hem wordt in de film een mooie karikatuur neer gezet. Andreotti heeft vele jaren de macht in het land gehad. In de film worden zijn ideeen over die macht als volgt verwoord: http://nl.youtube.com/watch?v=Iz59OCm_LV8&feature=related Ik heb de film in Nederland nog niet kunnen vinden, maar ook de trailer heeft mijn nieuwsgierigheid gewekt: http://nl.youtube.com/watch?v=o6zls-MJpXA . Andreotti, hiernaast op de afbeelding te zien, is nu senator. In Italie zijn er een aantal senatoren voor het leven benoemd. Andreotti is ondanks zijn veroordeling, nog steeds in functie.

Waar is het graf van Casper van Wittel gebleven?

Tussen 1652 en 1736 leefde Casper van Wittel. Hij was geboren in Amersfoort, dat blijkbaar te klein voor hem was, want hij vertrok naar Italie. Daar is hij de rest van zijn leven gebleven. Casper heeft de 'vedute' op de kaart gezet, een schildersgenre dat letterlijk 'gezichten' betekent. Het is zo in de zin van 'vergezichten. Rosita van Steenbeek en Pietro uit Brabant met wortels in Amersfoort, vragen zich af: waar is het graf van Van Wittel gebleven?

Er zijn wat aanwijzingen, maar mocht u de tip geven die leidt tot zijn aanhouding, dan wacht u eeuwige roem. Er is overigens een boek verschenen in het Italiaans over de oude van Wittel: Claudio Strinati,Gaspare Vanvitelli e le origini del vedutismo , (S.Viviani arte) 2002. Over zijn zoon is des te meer bekend. Maar daar zijn we niet in geinteresseerd. Dat is er een van de tweede generatie.

Overigens was Casper niet de enige die naar Italie ging om te schilderen. Een halve eeuw eerder waren Maarten van Heemskerck en Grotzius, uit Haarlem, ook al vertrokken om iets te schilderen. Zij zetten echter een landschap neer met mythologische figuren en geven zo de karakteristieke kenmerken van de Renaissance weer. Hieronder een schilderij van van Heemskerck over de ontvoering van Helena door Paris, wat de oorzaak was van de Trojaanse oorlog.

Na van Wittel is o.a. de Veneziaan Piranesi doorgegaan met de vedute. Piranesi ging anders te werk. Hij maakte een soort pentekeningen. De techniek begrijp ik niet precies, maar het lijkt via incisie te gaan op of met metaal. Piranesi is bekend van het boek van Harry Mulisch, waar zijn ontwerpen model staan voor de inrichting van de hemel. Mij doet het meer denken aan de inrichting van het klooster in de film 'De naam van de Roos', naar het boek over de Middeleeuwen van de Italiaanse schrijver Umberto Eco.

Waarom oude koeien soms uit de sloot gehaald moeten worden.

Vandaag opent de Repubblica (de krant) op de voorpagina met een artikel over Pericles en de vraag: 'wat is de wet'? Pericles leefde in de 5e eeuw voor Christus in Griekenland, en zorgde voor een grote welvaart voor zijn stad Athene. Griekenland had in de 6e eeuw een aantal tirannen gekend, en in de 5e eeuw leerde men democratie kennen.

Hij wordt weer uit de kast gehaald 1. omdat Italianen ervan houden te pronken met mooie oude dingen uit het verleden, en 2. omdat hij relevant is in in het staatrechtelijk en politiek debat. Zoals u wellicht niet is ontgaan gaat deze blog regelmatig over de semi-fascistische politieke praktijk in Italie, over de moeilijkheden die de premier tegenkomt bij de instuties van een democratie. In Piacenza wordt deze dagen het 'Festival van het Recht' gehouden. Geleerden die allemaal met 'u' en 'professore' worden aangesproken maken er dan een wedstrijd van om elkaar met citaten af te troeven en het esthetisch argument te laten overheersen over het ethische, of andersom, in de verschillende kwesties.

Aristoteles wordt er ook bijgehaald. Aristoteles was voor de wet van de meerderheid, omdat volgens hem mensen samen tot betere dingen komen dan het gepruts van het individu kan voorstellen. Een idee dat eigenlijk ook wel Christelijk is, Origines kwam enkele eeuwen later met een soortgelijk idee, wat de kerk heeft overgenomen en wat nu naastenliefde heet. Alleen formuleerde Origines het positiever, hij vond het geen gepruts van individuen, maar een partje van een sinaasappel ofzo.

In ieder geval, de kern gaat over het nut en de waarde van de 'ragione pubblica', een soort algemene wil. De algemene wil van het volk lijkt opgedeeld in een seculier deel (ontstaan met Hugo de Groot) en een gelovig deel (herbevestigd door de huidige paus). Omdat verbieden en de wet opleggen niet gaat, omdat er altijd een deel van de bevolking is wat het er niet mee eens is, gaat het er vooral om met elkaar te praten. Maar als er geen argumenten zijn om de ander mee te overtuigen, zou de vrijheid moeten overwegen, zo vond Pericles. 

Yes, they could! De verkiezingen van 1948

Toen west-Europa na de 2e WO op de been werd geholpen met de Marshall-hulp, kon Amerika het ook niet laten om ook politiek hun stempel te drukken op de naoorlogse verhoudingen.Het was de tijd van de Koude Oorlog waarin kapitalisen (Amerika) stonden tegenover de Communisten (de Russen), die tot 1989 heeft geduurd. Mussolini was opgehangen en het fascisme verworpen. Overigens zijn er sommige politici die daar nog niet helemaal overheen zijn. Kijk voor een nederlands artikel hierover op http://historiek.net/index.php/20080910830/actueel/Italiaanse-politici-prijzen-fascistische-tijd-van-Benito-Mussolini.html .

In Italie hadden waren vele oorlogsveteranen communisten en zij hadden de steun van de bevolking. Na de oorlog moesten er verkiezingen komen. De communisten en socialisten verenigden zich in het Fronto Popolare, en hadden dus waarschijnlijk de verkiezingen gewonnen, ware het niet dat de Christelijke/Democratische en 'Kapitalistische' partij van Gasparri 500.000 miljoen steun kreeg van de Amerikanen in de verkiezingsstrijd. Waarom? Dat kunt u zelf wel bedenken.

De Christenen hebben deze middelen ingezet voor een grootscheepse media-campagne, waarbij met name de radio van 'Voice of America', werd ingezet. Overigens werd het Fronte popolare financieel gesteund door Moskou. De Amerikanen legden vast dat, mochten de communisten 'illegaal' de verkiezingen winnen, ze een contra-beweging zouden opzetten vanuit de Italiaanse eilanden Sicilie en Sardegna. Gevolg: de communisten hebben de christen-democraten altijd de Amerikaanse steun verweten en hebben tot de jaren 80 veel invloed gehad in de Italiaanse politiek. De democraten daarentegen houden het erop dat de democratische spirit heeft overwonnen.

De christenen van destijds hebben gezorgd voor de overwinning van de democraten. Zij verkeren sinds de val van de christen-democraat Craxi in de jaren 80 in onzekerheid over de identiteit van de opvolger van de goede politieke geest. Voor achtergronden in het Italiaans, lees: http://pdsm.altervista.org/elezioni_1948.html

Cola di Rienzo: volksheld uit de 14e eeuw?

In de late Middeleeuwen was er veel strijd in Europa, arm tegen rijk, paus tegen keizer, zo ook in Italie. Het conflict tussen keizer en paus ging over wie er de hoge geestelijke ambtenaren mocht benoemen. Beiden wilden graag een vinger in de overvloedige miswijn van de bisschoppen. De voorstanders van de keizer heetten Gibellijnen, de voorstanders van de paus de 'Welven'. In Italie moest er per stad een strijd tussen die twee groeperingen uitmaken, wie er de macht zou krijgen. Dat lijkt uiteindelijk zo politiek te zijn geworden, dat het land een lappendeken werd. Alles lag door elkaar.

Dante (ook late Middeleeuwen) beschrijft in zijn boek hoe er in zijn stad dan weer gevochten werd tussen Zwarte en Witte Welven. Dante schreef over zijn geliefde Florence. Rome, hoewel een provinciale ruinestad in die tijd, deed al vóór Dante een poging om uit de Middeleeuwen te geraken met Cola di Rienzo in de 14e eeuw. Mr. Cola benoemde in een vlaag van populisme en welwillendheid van het volk in zijn respect zichzelf volkstribuun. Goed, mensen hebben een Obama nodig...

Links: 19e eeuws bronzen werk van Masini 'Cola di Rienzo', nu te zien bij het Capitool.

 

Cola deed een poging vroegere grandeur te doen herleven, maar faalde, ondanks de lof van Petrarca. (Petrarca noemde Cola 'Brutus'. Wellicht toepasselijker dan 'volkstribuun'?) Cola riep de leiders van omliggende gebieden bij elkaar om te vertellen dat Rome opnieuw Caput Mundi was en wat de taakverdeling zou zijn. Mij rest de vraag: was Cola voor het volk?

De terror van een fiat uno.

Tussen '86 en '94 werden er in Bologna en de provincie Emila Romagna 24!! mensen gedood en 102!! gewond door het zinloze geweld van een groep mannen, waarvan de meerderheid uit politiemannen bestond. Deze mannen pleegden hun daden al deze tijd vanuit een witte Fiat Uno, omdat deze weinig opvalt en makkelijk te stelen is. Bologna is een rustige studentenstad waar ik een fijne tijd heb gehad. Onlangs las ik in de krant, dat één van de 6 mannen is vrijgekomen:  http://www.repubblica.it/news/ired/ultimora/cronaca/rep_cronaca_n_3236988.html .

In 1996 was het proces en meeste bandleden zijn veroordeeld tot het levenslang, een situatie die in Italie niet benijdenswaardig is met overvolle gevangenissen. Wat ik ook wel weer opmerkelijk vond was dat er ook een Roemeense vriendin van een van die mannen werd verdacht, en dat pikante foto's van haar verschenen, terwijl zij zo half en half verdacht werd. Ik vraag me af wat dat weer over Italie zegt, en wat dat zegt over Italiaanse mannen en hun idee van 'spannend', maargoed.

De mate van geweld en het type geweld (categorie 'totaal zinloos' met het motief: adrenaline en vreemdelingenhaat) vind ik zeer zorgwekkend. Enkele nabestaanden van de slachtoffers zijn tijdens de hechtenis van de mannen toch nog bedreigd en zijn er ook niet helemaal op gerust. De zaak van de Uno Bianco wordt ook nog wel eens in verband gebracht met andere zaken van de jaren '90, waar bewijsmateriaal door de politie is vervalst. Overigens een applausje voor de aardige politemannen Costanza en Baglioni die de daders op het spoor zijn gekomen. Het waren tenslotte ook collega's.

De Rai heeft de commercie geroken en verbonden met de tragiek van de nabestaanden, en er een spannende docu over gemaakt, die je kunt zien op www.raiclick.it bij 'storie'. Toch ben ik wel jaloers op Italie, want hoewel commercie vermengt wordt met geschiedenis, leidt het ook tot meer geschiedenisprogramma's op tv, waar ik wel weer fan van ben.